เข้าใจสิ่งที่ควบคุมได้และควบคุมไม่ได้: พลังที่แท้จริงในมือเรา

ก้าวแรก: แยกแยะ 'โลกภายนอก' ที่เราควบคุมไม่ได้

วันนี้ลุงตี่อยากชวนคุยเรื่องที่สำคัญมากสำหรับชีวิต โดยเฉพาะในวัยที่เราต้องแบกรับอะไรหลายอย่าง เรื่องนี้อาจฟังดูเรียบง่าย แต่ถ้าเราเข้าใจถ่องแท้ มันจะช่วยให้เราใช้ชีวิตได้อย่างมีสติและสงบขึ้นมาก นั่นคือเรื่องของ ‘สิ่งที่เราควบคุมได้’ และ ‘สิ่งที่เราควบคุมไม่ได้’ ครับ

คนส่วนใหญ่เมื่อพูดถึงเรื่องนี้ มักจะนึกถึงสิ่งภายนอกตัวเรา เช่น สภาพอากาศที่แปรปรวน เราสั่งให้ฝนไม่ตกไม่ได้ แต่เราเลือกที่จะเตรียมร่ม หรือสวมเสื้อกันฝนได้ หรือเรื่องการจราจรที่ติดขัดในเมืองใหญ่ เราบังคับให้รถเคลื่อนตัวไม่ได้ แต่เราเลือกที่จะวางแผนการเดินทาง ออกจากบ้านให้เร็วขึ้น หรือเปลี่ยนเส้นทางได้

ในโลกของการทำงานก็เช่นกันครับ ผลประกอบการของบริษัท หรือนโยบายจากเบื้องบน บางทีก็อยู่นอกเหนืออำนาจเราโดยตรง แต่คุณภาพของงานที่เราส่งมอบ การพัฒนาทักษะใหม่ๆ ของเรา หรือการเลือกที่จะปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์ที่เปลี่ยนไป เป็นสิ่งที่เราควบคุมได้เต็มที่ หรือแม้แต่เรื่องสุขภาพ การที่เราจะป่วยไข้บางครั้งก็เป็นเรื่องสุดวิสัย แต่การเลือกรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ ออกกำลังกายสม่ำเสมอ หรือไปตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อป้องกันและดูแลตัวเอง เป็นสิ่งที่เราเลือกทำได้เสมอ

สิ่งเหล่านี้เป็นหลักการพื้นฐานที่ตรงไปตรงมา และเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการลดความเครียดและความทุกข์ใจ เพราะมันสอนให้เราปล่อยวางในสิ่งที่เปลี่ยนไม่ได้ และหันมาโฟกัสกับสิ่งที่ทำได้

มองให้ลึกขึ้น: อารมณ์และความคิดของเราเอง

แต่สิ่งที่ลุงตี่อยากชวนให้เรามองลึกลงไปอีกนิด คือในมุมที่เรามักมองข้าม นั่นคือเรื่องของ ‘อารมณ์และความคิด’ ของตัวเราเองครับ

เรามักจะรู้สึกว่าอารมณ์ต่างๆ เช่น ความโกรธ ความกังวล ความกลัว หรือความเสียใจ มันเกิดขึ้นมาเอง ควบคุมไม่ได้ เช่น เมื่อเจอข่าวเศรษฐกิจไม่ดี เราอาจจะรู้สึกกังวลเรื่องเงินเก็บทันที หรือเมื่อมีปากเสียงกับคนใกล้ชิด ความเสียใจก็เข้าครอบงำ เรามักจะรู้สึกจมไปกับอารมณ์เหล่านั้น และคิดว่ามันเป็นเรื่องที่อยู่นอกเหนือการควบคุมของเรา

แต่จริงๆ แล้ว ถึงแม้เราจะควบคุมการเกิดของอารมณ์แรกเริ่มได้ยาก เช่น ความตกใจเมื่อเจอเหตุการณ์ไม่คาดฝัน แต่ ‘วิธีที่เราตอบสนอง’ ต่ออารมณ์เหล่านั้นต่างหากที่เป็นสิ่งที่เราควบคุมได้ครับ

• เมื่อความโกรธปะทุขึ้นมา เรามีทางเลือกว่าจะปล่อยให้มันครอบงำจิตใจจนแสดงพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม หรือจะเลือกที่จะหยุด หายใจลึกๆ แล้วพิจารณาสถานการณ์อย่างใจเย็น
• เมื่อความกังวลเรื่องการเงินเข้ามา เรามีทางเลือกว่าจะจมอยู่กับความทุกข์ หรือจะหันมาวางแผนการเงินอย่างรอบคอบ ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ หรือศึกษาทางเลือกการลงทุนที่เหมาะสมกับความเสี่ยงที่เรายอมรับได้ เช่น การลงทุนใน RMF/SSF เพื่อลดหย่อนภาษี หรือการจัดการหนี้สินอย่างเป็นระบบ
• เมื่อความเสียใจเกิดขึ้น เรามีทางเลือกว่าจะจมปลัก หรือจะเรียนรู้จากบทเรียนนั้น และเดินหน้าต่อไปด้วยความเข้มแข็ง

การตระหนักว่าเรามีอำนาจในการเลือกที่จะตอบสนองต่ออารมณ์เหล่านี้ คือกุญแจสำคัญที่จะทำให้เราเป็นนายของใจตัวเองครับ

พลังของการตอบสนอง: เปลี่ยนมุมมองเมื่อเผชิญสิ่งที่ควบคุมไม่ได้

อีกมุมหนึ่งที่น่าสนใจคือ การตอบสนองของเราต่อสถานการณ์ภายนอกที่เราควบคุมไม่ได้ บางครั้งเราพยายามไปควบคุมในสิ่งที่เราไม่มีทางเปลี่ยนได้ เช่น การพยายามควบคุมความคิดเห็นของคนอื่น หรือพยายามบังคับให้ผลลัพธ์ของเหตุการณ์ต่างๆ เป็นไปตามที่เราต้องการ ซึ่งมักจะนำมาซึ่งความทุกข์และความผิดหวัง

แทนที่จะพยายามควบคุมสิ่งเหล่านั้น ลุงตี่อยากชวนให้เรามา ‘ควบคุมวิธีการที่เราจะรับมือ’ กับมันแทนครับ

• เราไม่สามารถควบคุมได้ว่าเพื่อนร่วมงานจะพูดถึงเราอย่างไร หรือสังคมจะตัดสินเราอย่างไร แต่เราควบคุมได้ว่าจะให้คำพูดเหล่านั้นมีอิทธิพลต่อความรู้สึกและคุณค่าในตัวเรามากน้อยแค่ไหน
• เราไม่สามารถควบคุมได้ว่าลูกหลานจะเลือกเส้นทางชีวิตแบบไหน จะประสบความสำเร็จตามที่เราคาดหวังหรือไม่ แต่เราควบคุมได้ว่าจะให้การสนับสนุน ให้คำแนะนำด้วยความรักและความเข้าใจ โดยไม่ยัดเยียดความต้องการของเรา
• เราไม่สามารถควบคุมเหตุการณ์ไม่คาดฝันที่อาจเกิดขึ้นกับสุขภาพได้ แต่เราควบคุมได้ว่าจะดูแลสุขภาพตัวเองให้ดีที่สุดเท่าที่จะทำได้ และวางแผนการเงินเพื่อรองรับเหตุฉุกเฉิน เช่น การทำประกันสุขภาพ หรือการสำรองเงินฉุกเฉิน

การฝึกฝนที่จะยอมรับในสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ และหันมาใช้พลังงานของเราไปกับการควบคุมการตอบสนองของตัวเอง คือการสร้างภูมิคุ้มกันทางใจที่แข็งแกร่งที่สุดครับ

บทสรุป: อำนาจแห่งการเลือกที่แท้จริง

ท้ายที่สุดแล้ว สิ่งที่เราควบคุมได้จริง ๆ ไม่ใช่แค่การกระทำภายนอก แต่ยังรวมถึงการเลือกที่จะตอบสนองต่อทุกสิ่งทุกอย่างที่เข้ามาในชีวิต ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ภายนอกที่ถาโถม หรือแม้แต่อารมณ์ความรู้สึกภายในของเราเอง

การตระหนักรู้ว่าเรามีอำนาจในการเลือกที่จะรับมือกับสิ่งต่าง ๆ อย่างไรต่างหาก คือพลังที่แท้จริงที่ช่วยให้เราผ่านพ้นสถานการณ์ต่างๆ ไปได้ด้วยใจที่สงบ มีสติ และเติบโตขึ้นในทุกๆ วันครับ ขอให้ทุกท่านใช้พลังแห่งการเลือกนี้อย่างชาญฉลาด เพื่อชีวิตที่เปี่ยมสุขนะครับ